Tłumaczenie maszynowe, korekta w toku. Poprawki mile widziane.
Żywot świętego Marcina · Epilog narratora
Co było dalej: śmierć świętego Marcina i początki 11 listopada
Dlaczego książka Sulpicjusza Sewera kończy się bez opowieści o śmierci świętego Marcina? Z najprostszego powodu: kiedy rękopis był gotowy i trafił do domu Dezyderiusza, wiosną albo latem 397 roku, Marcin nadal przemierzał drogi Galii.
Koniec jego wędrówki był jednak tuż-tuż — i to sam Sulpicjusz Sewer opowiedział o nim niedługo potem w trzech niezapomnianych listach (Listy do Euzebiusza, do diakona Aureliusza i do teściowej Bassuli).
Pod koniec października albo w pierwszych dniach listopada tego samego 397 roku Marcin, już bardzo wyczerpany wiekiem, dowiedział się, że kapłani z parafii Candes (dziś Candes-Saint-Martin, tam gdzie rzeka Vienne wpada do Loary) są ze sobą skłóceni. Wierny swojej zasadzie, żeby żadnego konfliktu nie zostawiać nieuleczonym, od razu wyruszył, żeby ich pogodzić.
Kiedy udało mu się pojednać duchowieństwo z Candes i szykował się do powrotu do ukochanego klasztoru w Marmoutier, nagle poczuł, że opuszczają go siły — powaliła go bardzo wysoka gorączka. Uczniowie zebrali się wokół jego posłania, zalani łzami: „Ojcze, dlaczego nas opuszczasz? Komu nas powierzasz, skoro zostaniemy sierotami? Na twoją trzodę rzucą się drapieżne wilki!” Rozdarty między pragnieniem, żeby wreszcie odejść do Boga, a żalem, że zostawia swoich mnichów bez opieki, Marcin wypowiedział wtedy jedno z najsłynniejszych zdań swojego życia: „Panie, jeśli jestem jeszcze potrzebny Twojemu ludowi, nie wzbraniam się przed pracą (non recuso laborem); niech się dzieje wola Twoja”.
W ostatnich dniach gorączki nie pozwolił nawet, żeby podłożono mu pod ciało zwykły słomiany siennik: uparł się, że umrze, leżąc na plecach na ziemi, na warstwie popiołu i szorstkiej pokutnej tunice, i mówił uczniom: „Chrześcijaninowi nie godzi się umierać inaczej niż na popiele”. Kiedy kapłani chcieli obrócić go nieco na bok, żeby ulżyć mu w bólu, poprosił: „Zostawcie mnie, bracia, pozwólcie mi patrzeć raczej w niebo niż na ziemię, żeby mój duch już przyzwyczajał się do drogi, którą pójdzie do Pana”. W ostatnich chwilach, czując obecność diabła stojącego obok, stawił mu czoło po raz ostatni: „Co tu robisz, okrutna bestio? Nie znajdziesz we mnie nic swojego, przeklęty: przyjmie mnie łono Abrahama!” I tak odszedł w pokoju 8 listopada 397 roku.
Ciało przewieziono łodzią w górę Loary do miasta Tours, a towarzyszył mu tłum, jakiego nigdy wcześniej nie widziano — Sulpicjusz mówi nam, że samych mnichów było blisko dwa tysiące, nie licząc niezliczonych kobiet konsekrowanych i całej ludności miast i wsi, która szła brzegami, śpiewając psalmy, gdy łódź przepływała.
Uroczysty pogrzeb w Tours odbył się trzy dni później, 11 listopada 397 roku. Właśnie ta data — dzień, w którym ciało Marcina złożono w ziemi u progu europejskiej zimy, w porze, gdy kończyły się prace w polu, w piwnicach próbowano młodego wina i pieczono kasztany z nowych zbiorów — na zawsze wyryła się w pamięci całej Europy jako dzień świętego Marcina.