Tłumaczenie maszynowe, korekta w toku. Poprawki mile widziane.
Żywot świętego Marcina · Rozdział XX
Uczta cesarza Magnusa Maksymusa: kielich podany kapłanowi przed cesarzem
Dochodzę teraz do epizodu, który przy tak wielkich cudach może wydawać się mniejszy — choć w tych zepsutych i skorumpowanych czasach, w których dziś żyjemy, biskup, który nie ugina się przed pochlebstwami cesarskiego dworu, to niemal większy cud niż wszystkie pozostałe! Kiedy na dworze cesarza Maksymusa — człowieka twardego i pełnego arogancji po wygranej wojnie domowej — zebrało się bardzo wielu biskupów z różnych prowincji, żal było patrzeć, jak służalczo wszyscy spełniali jego życzenia, sprowadzając godność biskupią do roli zwykłych pochlebców władzy. Jeden tylko Marcin zachował nienaruszoną niezłomną postawę Apostoła! Nawet kiedy musiał prosić cesarza o łaskę dla kogoś, mówił z takim autorytetem, że wyglądało to raczej na wydawanie rozkazu niż na prośbę o przysługę. I ilekroć Maksymus zapraszał go na obiad przy cesarskim stole, Marcin zawsze odmawiał i mówił bez ogródek, że nie może usiąść przy stole człowieka, który usunął dwóch prawowitych cesarzy — jednemu odebrał tron, a drugiemu samo życie.
Maksymus próbował się usprawiedliwiać na wszelkie sposoby: zapewniał, że nie sięgnął po władzę z osobistej ambicji, lecz że to żołnierze, z woli Bożej, popchnęli go do rządzenia i do bronienia się siłą oręża; dodawał, że za zwycięstwem tak szybkim jak jego mogła stać tylko ręka Boga i że żaden z jego wrogów nie zginął poza polem bitwy. Nalegał tak długo, na przemian tłumacząc się i prosząc, że Marcin w końcu zgodził się przyjść na ucztę — a cesarz nie posiadał się z radości, że wreszcie go przekonał.
Uczta wyglądała jak wielkie święto i zgromadziła przy stole największe osobistości Cesarstwa: był tam Ewodiusz, prefekt i zarazem konsul, jeden z najsprawiedliwszych ludzi, jacy kiedykolwiek żyli; byli też dwaj komesowie o najwyższych uprawnieniach wojskowych — brat cesarza i jego stryj. Między tymi dwoma posadzono kapłana, który towarzyszył Marcinowi; sam Marcin usiadł na niskim stołku ustawionym tuż obok miejsca cesarza.
W połowie uczty, jak tego wymagał dworski protokół, podczaszy przyniósł cesarzowi kielich wina. Pełen szacunku Maksymus kazał zanieść go najpierw świętemu biskupowi, bo bardzo mu zależało, żeby potem otrzymać kielich prosto z rąk Marcina. Tyle że Marcin, upiwszy łyk, podał kielich kapłanowi, który z nim przyszedł! Uznał, że nikt w tej sali nie ma większej godności, żeby pić zaraz po biskupie, i że postąpiłby wbrew sumieniu, gdyby postawił samego cesarza albo jego krewnych przed kapłanem.
Choć brzmi to niewiarygodnie, zarówno cesarz, jak i wszyscy goście byli pod takim wrażeniem tej wolności ducha, że spodobał im się właśnie ten gest, który zepchnął ich na drugie miejsce! Wkrótce w całym pałacu nie mówiło się o niczym innym: przy stole samego cesarza Marcin miał odwagę zrobić to, na co żaden inny biskup nie ważył się nawet na obiadach u drugorzędnych namiestników.
Później, na długo przed wybuchem wojny, Marcin ostrzegł tegoż Maksymusa, co go spotka, jeśli zrealizuje swój plan najazdu na Italię i ataku na młodego cesarza Walentyniana: wygra z nim pierwszą bitwę, ale niedługo potem zginie. I dokładnie to widzieliśmy na własne oczy: gdy tylko Maksymus wkroczył do Italii, Walentynian musiał uciekać; ale po około roku odbudował swoją armię, obległ Maksymusa w murach Akwilei, pojmał go i kazał stracić.
Ta scena, rozgrywająca się w pałacu cesarskim w Trewirze około 385 albo 386 roku, to jeden z najsłynniejszych momentów w relacjach między władzą polityczną a Kościołem w starożytności:
1. Kim byli ci „dwaj cesarze”, o których mówił Marcin? Magnus Maksymus był wodzem urodzonym w Hiszpanii, którego w 383 roku wojska w Brytanii obwołały cesarzem. Przeprawił się przez kanał La Manche, pokonał i kazał zabić młodego prawowitego cesarza Gracjana (któremu odebrał życie) i wywierał nacisk na jego przyrodniego brata, nastoletniego Walentyniana II (któremu odebrał część Cesarstwa). Wszystkie osoby siedzące przy stole są postaciami historycznymi: Flawiusz Ewodiusz był prefektem pretorium Galii i konsulem rzymskim w roku 386.
2. Skandal z kielichem (patera): według sztywnych reguł dworu cesarskiego napić się jako pierwszy z kielicha cesarza i osobiście mu go zwrócić było największym wyróżnieniem, jakie mogło spotkać gościa. Podając kielich swojemu zwykłemu kapłanowi (presbyter) ponad głowami cesarza, konsula i cesarskich komesów, Marcin bez jednego słowa oświadczył, że sprawy ducha nie kłaniają się władzy wojskowej ani politycznej.
3. Po co Marcin przybył na dwór Maksymusa? Z innej książki Sulpicjusza Sewera (Kroniki) wiemy, że Marcin udał się do Trewiru, żeby spróbować ocalić od śmierci hiszpańskiego biskupa Pryscyliana i jego uczniów, oskarżonych o herezję przez innych biskupów-intrygantów — i walczył do końca o to, żeby państwo nie wykonywało wyroków śmierci z powodów religijnych.