Tłumaczenie maszynowe, korekta w toku. Poprawki mile widziane.
Żywot świętego Marcina · Rozdział XI
Fałszywy męczennik zdemaskowany: duch zbrodniarza przy ołtarzu
Przejdźmy teraz do innych godnych podziwu rzeczy, których Marcin dokonał jako biskup. Niedaleko miasta, tuż obok klasztoru, znajdował się grób, do którego ludzie przywykli chodzić na modlitwę, przekonani, że pochowano tam chrześcijańskich męczenników — do tego stopnia, że wcześniejsi biskupi kazali nawet postawić w tym miejscu ołtarz.
Marcin jednak nie należał do ludzi, którzy lekko wierzą w niedopowiedziane historie. Zaczął wypytywać najstarszych kapłanów i duchownych diecezji, kim właściwie był ten męczennik i kiedy zginął, i przyznawał, że bardzo trudno mu zaakceptować kult, o którym dawni ludzie nie zostawili ani jednego wiarygodnego świadectwa. Przez jakiś czas w ogóle unikał tego miejsca: skoro nie miał pewności, nie chciał urazić dobrej wiary ludzi, ale też nie zamierzał swoją obecnością dawać oficjalnej przykrywki pobożności, która mogła być zwykłym zabobonem. Aż któregoś dnia postanowił tam pójść, tylko w towarzystwie kilku mnichów.
Stanął przed grobem i modlił się do Boga, prosząc, żeby pokazał mu, kto tam jest pochowany i jakie życie prowadził. Ledwie obrócił głowę w lewo, zobaczył tuż obok ciemną postać o dzikim wyglądzie. Marcin nakazał jej powiedzieć, jak się nazywa i co robiła za życia. Duch podał swoje imię i wyznał wszystko: był rozbójnikiem grasującym po drogach, straconym za popełnione zbrodnie, a czczono go przez zwykłą pomyłkę nieświadomego ludu; z męczennikami nie miał absolutnie nic wspólnego, bo podczas gdy oni przebywają w chwale Bożej, on odbywa tam swoją karę. Najbardziej uderzające jest to, że mnisi towarzyszący Marcinowi doskonale słyszeli odpowiadający głos, choć nikogo nie widzieli.
Marcin opowiedział im wtedy, co właśnie zobaczył, i kazał natychmiast usunąć ołtarz z tego miejsca, uwalniając ludność od dalszego zwodzenia przez tę fałszywą pobożność.
Pod koniec IV wieku kult męczenników gwałtownie rozkwitł w całym Cesarstwie Rzymskim: każde miasto chciało mieć grób bohatera dawnych prześladowań i wystarczyło, że przy drodze znalazł się jakiś stary grób, a lud już zaczynał do niego pielgrzymować.
Postawa Marcina jest jak na tamtą epokę zdumiewająco trzeźwa: zamiast przymknąć oko, bo „to dobrze robi wierze ludu”, zachowuje się jak wymagający śledczy. Wypytuje najstarszych kapłanów, szuka historycznych zapisów — imienia męczennika i daty męczeństwa (acta martyrum) — i odmawia uznania kultu bez dowodów. Zwróć też uwagę na symboliczny szczegół typowy dla świata starożytnego: cień zbrodniarza pojawia się po lewej stronie (ad laevam — po łacinie sinistra), czyli po tej, którą zarówno w kulturze rzymskiej, jak i w Ewangelii św. Mateusza (25,33) kojarzono z potępieniem.