Halve Mantel11 november · Sint-Maartensdag
Sint-Maarten
Eén avond in november steken mensen van Portugal tot Estland een vuur aan voor dezelfde man.
Superbass · CC BY-SA 4.0
Duitsland · Oostenrijk · Zwitserland
De lampionoptocht
Als het donker is, lopen kinderen met papieren lampionnen door de straten, meestal op school gemaakt, en zingen ze Sint-Maartensliedjes. Vaak loopt er een fanfare mee. De grootste optochten, in plaatsen als Kempen en Bocholt, trekken tot 8.000 mensen.
Sint-Maarten, ook wel Sint-Maartensdag, valt op 11 november. Het is de dag waarop Martinus in het jaar 397 in Tours werd begraven. Geen van de gebruiken hieronder staat in het boek van Sulpicius. Ze zijn in de zestien eeuwen daarna ontstaan.
Latere traditie
- 11.11de dag waarop hij in 397 in Tours werd begraven
- 27landen en regio’s op deze pagina
- 40dagen vasten die vroeger de volgende ochtend begonnen
- 8,000mensen in de grootste lampionoptochten
Waarom 11 november
Martinus stierf op 8 november 397 in Candes. Zijn lichaam werd over de Loire stroomopwaarts naar Tours gebracht en drie dagen later begraven. De kerk hield de dag van de begrafenis aan.
In de middeleeuwen was de datum een scharnierpunt in het boerenjaar geworden. De oogst was binnen, de nieuwe wijn kon worden geproefd, dieren die niet de hele winter gevoerd konden worden, werden geslacht, de pacht moest worden betaald en knechten en meiden wisselden van baas.
Waarom lampionnen
In Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland, Nederland en Vlaanderen lopen kinderen in het donker met papieren lampionnen door de straten en zingen ze liedjes. In veel plaatsen rijdt een ruiter in een rode mantel te paard voor de lampionoptocht uit, en wordt aan het eind de scène bij de poort nagespeeld.
De optocht eindigt vaak bij een vreugdevuur, en de kinderen krijgen een zoet broodje in de vorm van een mannetje. In delen van Nederland gaan ze in plaats daarvan langs de deuren en zingen ze voor snoep.
Waarom gans
Volgens een latere legende verstopte Martinus zich in een ganzenhok om geen bisschop te hoeven worden, en verraadden de ganzen hem met hun gesnater. Sulpicius vertelt het verhaal van zijn verkiezing anders, en noemt geen ganzen.
Er is ook een nuchterder reden. In november waren de ganzen vet, en de dag was het laatste feest voor een vastentijd van veertig dagen in de aanloop naar Kerstmis, soms de Sint-Maartensvasten genoemd. Gebraden gans is nog altijd het gerecht van de dag in Duitsland, Oostenrijk, Hongarije, Tsjechië en het zuiden van Zweden.
Sint-maartenszomer
Een reeks zachte, zonnige dagen rond het feest heet in een groot deel van Europa een sint-maartenszomer. Volgens de legende weken de wolken uiteen toen Martinus de helft van zijn mantel weggaf, en kwam de zon tevoorschijn om hem te verwarmen.
Hoe het eruitziet
Het Rijnland
De ruiter in de rode mantel
Voorop rijdt een man die als Romeins soldaat is verkleed. Aan het eind ontmoet hij een bedelaar, en de mantel wordt nog eens doorgesneden. De georganiseerde optocht met een Martinus te paard kreeg rond 1900 in het Rijnland zijn vorm.
Duitsland · Limburg · Vlaanderen
Het Sint-Maartensvuur
De optocht eindigt meestal bij een vreugdevuur. In de vijftiende eeuw brandden er in het Rijnland zo veel dat het feest de bijnaam vonkendag kreeg.
Rijnland · Westfalen · Luxemburg
Het broodmannetje
Na de optocht krijgt elk kind een mannetje van zoet gistdeeg, met rozijnen als ogen en een wit stenen pijpje. Het pijpje zou voor een bisschopsstaf staan.
Nederland
Langs de deuren
Op de avond van 11 november gaan Nederlandse kinderen met lampionnen langs de deuren en zingen ze voor snoep of fruit. De lampionnen waren vroeger uitgeholde bieten. Lange tijd was het een bedelfeest van de armen; sinds de jaren twintig is het van alle kinderen.
Richterswil, Zwitserland
Vijfentwintig ton rapen
Op de tweede zaterdag van november gaat in Richterswil aan het Zürichmeer de straatverlichting uit, en trekt er een optocht voorbij met lampionnen en praalwagens van uitgesneden herfstrapen. Er wordt ongeveer 25 ton voor geteeld.
Van Skåne tot Burgenland
De gans
Gebraden gans is het gerecht van de dag: met rodekool en knoedels in Duitsland, met het platte brood mlinci in Slovenië en Kroatië, en in Zuid-Zweden met eerst een gekruide soep van ganzenbloed. Denemarken is grotendeels overgestapt op eend, ongeveer 600.000 per jaar.
Portugal
Magusto
Vrienden en families komen bij een vuur samen, poffen kastanjes in de gloeiende as en proeven de nieuwe wijn, met de lichte água-pé of de zoete jeropiga ernaast. Er wordt gegrapt en gezongen, en men smeert elkaars gezicht in met as.
Galicië, Spanje
Magosto
Tussen Allerheiligen en Sint-Maarten poft Noord-Spanje kastanjes, met chorizo en nieuwe wijn. In Ourense, waar Martinus de patroon is, trekt de stad er op 11 november voor de heuvels in.
Poznań, Polen
De croissant met een certificaat
Een hoefijzer van gelaagd deeg, gevuld met wit maanzaad, noten en rozijnen. Het verhaal gaat dat een pastoor in 1891 zijn parochianen vroeg iets voor de armen te doen, en dat een bakker croissants maakte die de rijken kochten en de armen kregen. De naam is sinds 2008 in de Europese Unie beschermd.
Poznań, Polen
De naamdag van een straat
Sinds 1993 houdt Poznań een optocht door de straat die Święty Marcin heet. Een ruiter die de heilige speelt, rijdt voorop en krijgt van de burgemeester de sleutels van de stad.
Malta
Het zakje
Maltese kinderen krijgen een stoffen zakje met walnoten, hazelnoten, amandelen, kastanjes, gedroogde vijgen en fruit, met een zoet broodje erbovenop. Met de noten werden vroeger spelletjes gespeeld.
Tours, Frankrijk
Waar het begon
Martinus werd hier op 11 november 397 begraven. Zijn graf ligt in de crypte van de basiliek die zijn naam draagt, en de dag wordt er nog altijd gevierd.
Land voor land
Alles wat we konden vinden en nagaan, van west naar oost en van noord naar zuid. Veel van deze gebruiken horen bij één streek of één plaats, en sommige worden meer herinnerd dan in praktijk gebracht.
Portugal
Dia de São Martinho
- Magusto: een vuur, gepofte kastanjes, de eerste slok nieuwe wijn, água-pé en jeropiga.
- Gezichten worden ingesmeerd met as uit het vuur.
- In Barqueiros bleef vroeger om middernacht een tafel met kastanjes buiten staan voor overleden familieleden.
- De zachte dagen rond het feest heten de Verão de São Martinho. In de Portugese versie van de legende regende het en sneeuwde het niet, en scheen daarna drie dagen de zon.
Spanje
San Martín · San Martiño
- Magosto in Galicië, magüestu in Asturië, magosta in Cantabrië, gaztainerre in Baskenland: kastanjes, chorizo en nieuwe wijn.
- De huisslacht van het varken begint. Daar heeft het Spaans zijn bekendste spreekwoord over de dag aan te danken.
- Moaña in Galicië houdt een San Martiño-feest van vier dagen.
Frankrijk
La Saint-Martin
- Tours viert het feest bij zijn graf.
- Rond Duinkerke zoeken kinderen met bietenlampionnen de verloren ezel van de heilige en krijgen ze kleine brioches, op 10 november.
- In de Elzas lopen gezinnen ’s avonds met beschilderde papieren lampionnen.
- Sint-Maartensmarkten zijn er in Angers, Pontoise, Voiron en L’Isle-Jourdain.
- Door de wapenstilstand van 11 november 1918 werd de datum een nationale herdenkingsdag.
België
Sint-Maarten · Saint-Martin
- Rond Ieper en Aalst brengt niet Sinterklaas maar Sint-Maarten de kinderen hun cadeaus, in de nacht van 10 november. De kinderen zetten hun schoen.
- In Ieper en Aalst komt hij met de boot aan.
- In West-Vlaanderen lopen kinderen achter hem aan met lampionnen van uitgeholde bieten.
- In Mechelen gaan kinderen verkleed langs de deuren, zonder lampionnen, en zingen ze een eigen lied.
- In Belgisch Limburg branden Sint-Maartensvuren. Het Duitstalige oosten loopt met lampionnen, zoals in Duitsland.
Nederland
Sint-Maarten
- Kinderen gaan op de avond van 11 november met lampionnen langs de deuren en zingen voor snoep.
- In Limburg eindigt de avond bij een groot Sint-Maartensvuur.
- In Utrecht, waar hij stadspatroon is, wordt de grote Martinusklok van de Domtoren geluid en wordt een prijs uitgereikt die de Mantel van Sint Maarten heet.
- Coevorden houdt sinds 1490 in november een ganzenmarkt.
Luxemburg
Mäertesdag
- In Vianden komen op de dichtstbijzijnde zaterdag twee fakkeloptochten van beide oevers van de Our naar elkaar toe, zwaaiend met brandende manden, en worden twee hoge, met stro omwikkelde sparrenstammen verbrand.
Duitsland
Martinstag · Sankt Martin · Martini
- Lampionoptochten achter een ruiter in een rode mantel, die bij een vreugdevuur eindigen.
- Kinderen zingen langs de deuren voor snoep. Het gebruik heeft een stuk of twaalf plaatselijke namen.
- Elk kind krijgt een broodmannetje of een zoete krakeling.
- In het lutherse noorden van Duitsland zingen kinderen op 10 november, de geboortedag van Maarten Luther, die op Sint-Maarten werd gedoopt en naar hem is genoemd.
- In Franken brengt Pelzmärtel, een figuur in bont, noten en peperkoek, en een roe voor kinderen die stout zijn geweest.
- Het carnaval begint om 11.11 uur in Keulen, Düsseldorf en Mainz.
- Pachtcontracten lopen nog vaak van de ene Sint-Maarten tot de volgende.
Oostenrijk
Martini
- Lampionoptochten sinds de jaren zestig, vooral georganiseerd door kleuterscholen.
- Martinus is de patroon van Burgenland, waar 11 november een officiële feestdag is en de scholen dicht zijn.
- In de wijndorpen rond het Neusiedlermeer wordt de jonge wijn in de kelders geproefd en ‘geprezen’, met gans erbij.
- Priesters zegenen de nieuwe wijn, en een vat krijgt een naam voordat iemand eruit mag drinken.
- In de Pinzgau gaan jongens met koebellen van huis tot huis om het einde van het weideseizoen te markeren.
Zwitserland
Martini · Saint-Martin
- Sursee: de Gansabhauet, één geblinddoekte slag naar een gans.
- Richterswil: de optocht met rapenlampionnen.
- Overal in de Duitstalige kantons snijden kinderen zonnen, manen en sterren in rapen.
- In de Ajoie, in de Jura, is het feest een lange maaltijd van varkensvlees in vele gangen, die een week later wordt herhaald.
- Vevey houdt sinds 1470 een Sint-Maartensmarkt.
Italië
San Martino
- De vaten gaan open voor de eerste slok nieuwe wijn, met de eerste kastanjes.
- Venetië: kinderen met pannen en deksels, en de ruiter van koek.
- Pachtcontracten liepen op deze dag af en pachters verhuisden. In delen van Emilia-Romagna betekent ‘Sint-Maarten doen’ nog altijd verhuizen.
- In Zuid-Tirol wordt de nieuwe wijn van Sint-Maarten tot Sint-Catharina geproefd met speck en gepofte kastanjes.
- Sicilië bakt harde aniskoekjes om in zoete wijn te dopen.
- In Milaan begint de advent op de zondag na Sint-Maarten, twee weken eerder dan in de rest van de katholieke wereld.
Malta
Jum San Martin
- Kinderen krijgen het zakje met noten, vijgen en fruit.
- Het dorp Baħrija houdt een processie, een markt en een dierenkeuring.
Ierland
Lá Fhéile Mártain
- Op de vooravond werd een haan geslacht en werd zijn bloed op de drempel en in de vier hoeken van het huis gesprenkeld.
- Op de dag zelf mocht geen wiel draaien: geen molen, geen spinnewiel, geen kar.
- Vissers in Wexford bleven aan wal.
Groot-Brittannië
Martinmas
- In Schotland was Martinmas een van de vier termijndagen, waarop de pacht werd betaald en personeel werd aangenomen.
- In de East Riding of Yorkshire werden landarbeiders op de Martinmas-markten voor een jaar ingehuurd, en werd de afspraak met een shilling bezegeld.
- Vee werd geslacht en voor de winter ingezouten als ‘Martlemas beef’.
- Sinds 1919 is de datum Remembrance Day, de dag van de dodenherdenking.
Denemarken
Mortensaften
- Gebraden eend, vroeger gans, op de avond van 10 november.
Zweden
Mårtensafton
- Een ganzenmaal op 10 november, nu vooral in Skåne: zwarte soep, gebraden gans, appeltaart.
Noorwegen
Mortensmesse
- Op de oude houten kalenderstokken staat de dag aangegeven met een gans of een bisschopsstaf.
- Het heette de avond van de beer, waarop de beer zijn hol in gaat.
- In sommige streken hingen kinderen kousen met hooi op. Bisschop Morten nam het hooi mee voor zijn paard en liet munten en snoep achter.
Finland
Martinpäivä
- Met Sint-Maarten begon een nieuw boerenjaar: pachtcontracten werden gesloten en knechten en meiden uitbetaald.
- Tegenwoordig wordt de dag vooral gevierd door parochies en door theologiestudenten, op 10 november.
Estland
Mardipäev
- Gemaskerde ‘Martinusbedelaars’ gaan op de vooravond van huis tot huis, zingen en strooien graan.
- Al het werk op het land moest op deze dag klaar zijn, en spinnen was dan verboden.
- De tegenhanger is Sint-Catharina op 25 november, wanneer de verklede groepen wit dragen.
Letland
Mārtiņi
- Gemaskerde optochten in binnenstebuiten gekeerde bontjassen.
- De dag sluit het dorsen en het hoeden af en verwelkomt de winter.
Litouwen
Šv. Martyno diena
- In Samogitië at elk huishouden gans en las men de winter af aan het borstbeen.
- Herders zouden een witte geit om een witte berk hebben geleid om de eerste sneeuw eerder te laten komen.
- Klaipėda heeft sinds 2009 een lampionoptocht.
Polen
Dzień Świętego Marcina
- Poznań: de optocht en de Sint-Maartenscroissants.
- Pommeren heeft de Sint-Maartensgans sinds 2013 in ere hersteld.
- Rond Hajnówka wordt een taart met vele lagen gebakken, de marcinek.
- 11 november is ook de Poolse Onafhankelijkheidsdag.
Tsjechië
Svatý Martin
- De eerste wijn van het jaar gaat open op 11 november om elf uur.
- Gebraden gans, en hoefijzervormige broodjes gevuld met noten of maanzaad.
- Als het sneeuwt, is Martinus op een wit paard gekomen.
- Knechten van wie het contract niet werd verlengd, kregen de broodjes mee voor onderweg.
Slowakije
Deň svätého Martina
- Ganzenmaaltijden in de herfst. Het dorp Slovenský Grob bij Bratislava staat erom bekend.
- De kathedraal van Bratislava is aan Martinus gewijd.
Hongarije
Márton-nap
- Ganzensoep, gebraden gans en de nieuwe wijn.
- Wassen en de was ophangen deed men die dag niet, omwille van de dieren.
- Herders kregen hun loon en gaven de boer een vertakte berkenroede, waarmee het vee in het voorjaar naar buiten werd gedreven.
- Szombathely, waar Martinus werd geboren, houdt een Sint-Maartensweek met jaarmarkt.
Slovenië
Martinovo
- De most wordt ‘gedoopt’ en wordt wijn.
- Maribor houdt het grootste feest.
- Gans met mlinci.
Kroatië
Martinje
- De doop van de most, in het noorden sinds de zeventiende eeuw vastgelegd, met een nepbisschop en een peetvader voor de wijn.
- In Sveti Martin na Muri verkleden mensen zich als Romeinse soldaten en lopen ze na de mis achter een ruiter aan.
Roemenië
Sankt Martin
- De Duitse gemeenschap van Satu Mare loopt met lampionnen achter een ruiter aan, met fanfares uit de dorpen.
Wat mensen zingen
In het Duits kent elk kind ‘Sankt Martin ritt durch Schnee und Wind’, ‘Ich geh mit meiner Laterne’ en ‘Laterne, Laterne, Sonne, Mond und Sterne’. Nederlandse kinderen zingen ‘Sint-Maarten, Sint-Maarten, de koeien hebben staarten’. Estland heeft een heel genre van Sint-Maartensliederen, de mardilaul.
Korte antwoorden
Wanneer is Sint-Maarten?
Elk jaar op 11 november. Op sommige plaatsen wordt het de avond ervoor gevierd.
Wie was Sint-Maarten?
Martinus van Tours, een Romeinse soldaat die rond 316 werd geboren, het leger verliet, monnik werd en van 371 tot 397 bisschop van Tours in Gallië was. Hij is het bekendst doordat hij zijn mantel in tweeën sneed om hem met een bedelaar te delen.
Is Sint-Maarten hetzelfde als Sint-Martinus?
Ja. Maarten is de Nederlandse vorm van de Latijnse naam Martinus.
Staan deze gebruiken in het oorspronkelijke Leven van Sint-Maarten?
Nee. Sulpicius Severus schreef toen Martinus nog leefde. De gans, de lampionnen en de legende over het weer zijn allemaal van later.
De gebruiken zijn van later. De man staat in het boek.
De mantel → Lees het boek, gratis Het graf van Sint-Maarten Printbare flyer voor parochies en groepen
Samengesteld uit de Wikipedia-artikelen over het feest in een twintigtal talen en uit nationale erfgoedinventarissen, in november 2026. Gebruiken verschillen van plaats tot plaats; ontbreekt het jouwe of klopt het niet, laat het ons weten. Fout gevonden? Laat het ons weten
Foto’s (15)
- Children with glowing St Martin's lanterns gathered in a ring around the Martinsfeuer bonfire in Köln-Neuehrenfeld, Cologne, Germany, 2015. — Superbass, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
- A rider dressed as St Martin in a red cloak and Roman helmet on a white horse leads the lantern procession (Martinszug) in Köln-Neuehrenfeld, Cologne, Germany, 10 November 2017. — Superbass, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
- Martinsfeuer bonfire throwing sparks into the night sky at the festival ground in Manderbach, Dillenburg, Germany, 11 November 2016. — Christian Pulfrich, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
- A Weckmann, the sweet yeast-dough figure with a clay pipe baked for St Martin’s Day, 2021. — Opzwartbeek, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
- Sint-Maarten procession in Amsterdam-Noord, the Netherlands, 11 November 1967: children with paper lanterns going from house to house. — Jack de Nijs for Anefo / Anefo, CC0, Wikimedia Commons
- Carved turnip lanterns (Räbeliechtli) glowing in the dark at the Räbechilbi turnip lantern parade in Richterswil, Switzerland, 2025. — Armineaghayan, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
- Roast St Martin's goose (Martinigansl) served with red cabbage and a potato dumpling, Austria, 2020. — Karl Gruber, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
- Roasted-chestnut vendors with a smoking roasting cart in Belém, Lisbon, Portugal. — Fernando Moital from Évora, Portugal, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
- Magosto chestnut festival with musicians in traditional Galician dress at the municipal market of Pontevedra, Galicia, Spain, 2025. — Jorge Franganillo, CC BY 4.0, Wikimedia Commons
- Rogal świętomarciński, the St Martin's croissant of Poznań, Poland, filled with white poppy seed and cut in half, 2021. — Polonist, CC BY 2.0, Wikimedia Commons
- St Martin's Day procession on Święty Marcin street in Poznań, Poland, 11 November 2006, with a rider in Roman armour. — User:Patnac, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
- A Maltese Saint Martin's bag (Borża ta' San Martin), the cloth bag of nuts and sweets given to children, 2010. — Demdem (talk) (Uploads), CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons
- The tomb of Saint Martin in the crypt of the Basilica of Saint Martin, Tours, France, 2025. — Benjamin Smith, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons
- Pieter Bruegel the Elder, The Wine of Saint Martin's Day, c. 1565-1568 (Museo del Prado, Madrid), after restoration. — Pieter Brueghel the Elder, Public domain, Wikimedia Commons
- El Greco, Saint Martin and the Beggar, oil on canvas, c. 1597-1599 (National Gallery of Art, Washington). — El Greco, Public domain, Wikimedia Commons
.jpg){kind=link}
.jpg){kind=link}
,_halved.jpg){kind=link}
_(restaurada).jpg){kind=link}
